Hiaten in ATEX-kennis

Hoewel de ATEX-richtlijnen al meer dan twintig jaar van kracht zijn, merken Herman Koelewijn en Erwin Huegen, beide mede-eigenaar van 123ATEX.eu ®, dat de kennis over explosieveiligheid in de praktijk nog vaak tekortschiet. “Daar verbazen we ons eigenlijk niet meer over. We helpen bedrijven liever met praktische en pragmatische oplossingen die passen binnen de kaders van de wet- en regelgeving.”

Vaak kloppen bedrijven pas aan wanneer zij tijdens een audit worden geconfronteerd met een stillegging. Gelukkig ziet Erwin ook een groeiend aantal organisaties dat juist preventief maatregelen wil nemen. Herman en Erwin weten als geen ander waarover ze spreken. Erwin begon zijn loopbaan bij een tankterminal in de Botlek en werkte later binnen de rotating equipmentafdeling. Na een reeks reorganisaties besloot hij in 2014 de stap naar zelfstandig ondernemerschap te zetten. In die periode ontmoette hij Herman, een ervaren E&I-specialist. Samen met Erwins zoon vormen zij tegenwoordig de eigenaren van het bedrijf.

Taakverdeling

Herman neemt vooral de wet- en regelgeving voor zijn rekening en voert quickscans uit (daarover later meer). Erwin probeert naast zijn directeurstaken ook nog wel projecten te doen omdat hij dat veel te leuk vindt. Ze werken met 22 vaste mensen, allemaal ook uit de praktijk afkomstig. Sommigen elektrisch geschoold en anderen mechanisch. Een van hen is inmiddels 365 dagen op pad als ATEX deskundig rotating engineer. ‘Een voordeel voor de klanten maar voor een klein team wel passen en meten.’

Quickscan

ATEX 137 (Richtlijn 1999/92/EG) werd op 16 december 1999 vastgesteld door de Europese Unie en had als doel werknemers beter te beschermen tegen de risico’s van explosieve atmosferen. In Nederland werden de eisen op 1 juli 2003 opgenomen in het Arbeidsomstandighedenbesluit. Vanaf 1 juli 2006 moesten ook bestaande arbeidsplaatsen volledig aan deze verplichtingen voldoen. Tegenwoordig staat de richtlijn bekend als ATEX 153. De richtlijn verplicht werkgevers om explosierisico’s te inventariseren, te beoordelen en passende beheersmaatregelen te treffen.

In de praktijk ligt de aandacht vaak op elektrisch materieel, terwijl mechanische ontstekingsbronnen nog regelmatig worden onderschat. Erwin: “Denk aan onvoldoende smering, slijtage, oververhitting of verhoogde trillingsniveaus. Mechanische apparatuur kan net zo goed een ontstekingsbron vormen als elektrische apparatuur. Preventief onderhoud, goede smeerprogramma’s en trillingsanalyses zijn daarom essentieel. Daarmee verklein je niet alleen het explosierisico maar vergroot je ook de betrouwbaarheid en beschikbaarheid van installaties. Toch zien we nog regelmatig dat bedrijven apparatuur gebruiken totdat deze defect raakt. Een dergelijke run-to-failure-strategie past niet binnen de gedachte achter ATEX. Explosieveiligheid begint met het beheersen van risico’s voordat zich een incident of ongeplande stilstand voordoet.”

Nulmeting

En als een situatie eenmaal urgent wordt, is er vaak geen tijd meer om structureel te optimaliseren. Erwin: “Juist daarom proberen wij bedrijven eerder in het proces te helpen. Na een audit of een dreigende stillegging adviseren wij regelmatig om eerst een nulmeting uit te voeren. Met onze ATEX QuickScan geven we binnen twee dagen inzicht in de status van het Explosieveiligheidsdocument (EVD), procedures, werkinstructies, onderhoudsprocessen, inspecties en de aanwezige apparatuur. Eventuele tekortkomingen, risico’s en verbeterpunten worden direct zichtbaar. Op basis daarvan kan een klant prioriteiten stellen, een realistische meerjarenplanning opstellen en de benodigde investeringen voor de komende jaren begroten. Eigenlijk is het alsof je met een stethoscoop door een bedrijf loopt: je krijgt snel een goed beeld van de algehele conditie van de explosieveiligheid.”

Inspecties, certificering, oplossingen en opleidingen

Bij 123ATEX.eu ® werken ruim twintig specialisten met uiteenlopende expertises, verdeeld over twee werkmaatschappijen. De Techniek BV richt zich op inspecties, ontstekingsgevarenanalyses, explosieveiligheidsdocumenten (EVD’s) en vraagstukken rondom ATEX-compliance. De Opleiding BV verzorgt opleidingen en trainingen voor uiteenlopende doelgroepen binnen de industrie.

Explosieveiligheid is niet alleen een onderwerp voor operators en technici, zegt Erwin. Ook leidinggevenden en managers moeten weten welke verantwoordelijkheden zij hebben en hoe zij risico’s kunnen beheersen. Daarom biedt het bedrijf opleidingen op verschillende niveaus, variërend van bewustwordingstrainingen tot uitgebreide masterclasses waarin theorie en praktijk samenkomen. Daarnaast ondersteunt het bedrijf andere bedrijven bij het aantoonbaar borgen van kennis en vakbekwaamheid. Voor onderhoudsafdelingen en werkplaatsen die werken aan ATEX-apparatuur kunnen specifieke competenties en werkprocessen worden beoordeeld en vastgelegd. “De wet schrijft voor dat medewerkers voldoende deskundig moeten zijn”, licht Erwin toe. Wij vinden dat kennis niet alleen aanwezig moet zijn maar ook aantoonbaar toegepast moet kunnen worden. Uiteindelijk gaat het erom dat mensen risico’s herkennen en de juiste beslissingen nemen.”

Inmiddels opende het bedrijf naast het hoofdkantoor in Stellendam een vestiging in Zwolle. Daarmee kan het bedrijf klanten door heel Nederland nog beter ondersteunen. Ook de volgende generatie staat inmiddels klaar. Michael Huegen werkt aan zijn eigen projecten en ontwikkelt zich binnen het bedrijf verder. Samen met mede-eigenaren Herman Koelewijn en Erwin Huegen bouwt hij mee aan de verdere groei en continuïteit.

Pompen

Zolang toezicht en handhaving niet overal dezelfde prioriteit krijgen en bedrijven zich onvoldoende bewust zijn van de risico’s, blijft de kans op incidenten aanwezig. Volgens Erwin ligt de sleutel daarom niet alleen bij controle maar vooral bij kennis, bewustwording en het nemen van verantwoordelijkheid door werkgevers.

“Explosieveiligheid begint bij het herkennen en beheersen van risico’s, niet bij het afwachten van een inspectie.” En hoewel alleen al een wekelijks smeerprogramma heel wat oplost, kun je bijvoorbeeld bij kritieke pompen een continue meting uitvoeren en onderhoud op basis van de analyse met een handheldopname uitvoeren. “Uiteindelijk levert dat meer op dan het kost’, waarschuwt hij. Erwin noemt een voorbeeld: “Veel bedrijven kijken op hoofdlijnen naar een type pomp en gaan ervan uit dat één testresultaat representatief is voor alle vergelijkbare installaties. Maar in de praktijk kunnen kleine verschillen grote gevolgen hebben. Een afwijkende afdichting, een ander lager of een wijziging in de waaiergeometrie kan het gedrag van een machine beïnvloeden. Daardoor kun je niet zonder meer aannemen dat identieke pompen ook identieke risico’s geven.”

Herman ziet dat de binnenvaart al een succesvolle aanpak toepast. “In opdracht van diverse classificatiebureaus brengen wij het mechanische deel van schepen in kaart, zowel binnen als buiten de gevarenzones. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar elektrische installaties maar ook naar de conditie en het beheer van mechanische apparatuur. Periodieke inspecties zorgen ervoor dat de veiligheid en compliance aantoonbaar geborgd zijn.” Hij ziet daarin een waardevolle les voor de industrie. “Door installaties eenmalig goed te inventariseren, te inspecteren en vast te leggen in duidelijke procedures, ontstaat een solide basis voor compliance én veilig beheer. Vervolgens kun je met een aantoonbaar onderhoudsprogramma, zoals inspecties, smeerbeleid en conditiebewaking, onderbouwen dat de apparatuur in een veilige staat blijft. Zo verbeter je niet alleen de explosieveiligheid maar ook de betrouwbaarheid en beschikbaarheid van de installatie.”

Waterstof

Dankzij hun brede netwerk zijn Herman en Erwin ook nauw betrokken bij de ontwikkelingen rondom waterstofveiligheid. Erwin: “Sinds 2024 zijn wij aangesloten bij het Knowledge Center for Explosion and Hydrogen Safety. Daarin werken kennisinstellingen, overheden en industriepartners samen aan de veilige toepassing van waterstof. Denk aan partijen als de Provincie Zuid-Holland, TU Delft, Defensie en DCMR.”

Waterstof brengt nieuwe uitdagingen met zich mee. Hij vervolgt: “Bestaande normen en richtlijnen bieden een goede basis maar voor sommige toepassingen is nog aanvullend onderzoek nodig. Daarom is de samenwerking tussen wetenschap en praktijk zo belangrijk. Terwijl kennisinstituten nieuwe inzichten ontwikkelen, brengen wij praktijkervaring uit de industrie in. Zo worden onder andere testfaciliteiten van de TU Delft gebruikt om het gedrag van waterstof onder verschillende omstandigheden te onderzoeken.” Veel mensen realiseren zich bijvoorbeeld niet hoe gevoelig waterstof kan zijn voor bepaalde ontstekingsbronnen. Er zijn nog veel vragen die verdere studie vereisen. Juist daarom is het belangrijk dat overheid, kennisinstellingen en bedrijfsleven samen optrekken. Die nieuwsgierigheid en drang om kennis te ontwikkelen typeren volgens Herman en Erwin ook hun bedrijf. “Wij willen vooroplopen in nieuwe ontwikkelingen en blijven investeren in kennis. De industrie verandert continu, en wij veranderen mee.”

Bron: Dit artikel is oorspronkelijk gepubliceerd door PompNL.